19. yüzyıl Paris’inin Arnavut kaldırımlı sokaklarında, elinde bastonuyla, acelesizce yürüyen o gizemli figürü hayal edin: Flâneur. O, kalabalığın içindeki gözlemcidir. Bir hedefi yoktur, sadece “orada” olmanın, şehrin ruhunu hissetmenin ve tesadüflerin peşindedir.
Charles Baudelaire, flâneur’ü modern hayatın tutkulu bir izleyicisi olarak tanımlamıştı. Peki, 2026 yılındayız ve sormamız gereken can alıcı bir soru var: Bugünün dijital bulvarlarında, yani internette yürürken biz kimiz? Birer kaşif miyiz, yoksa bize gösterilen vitrinlere bakmaya zorlanan turistler mi?
Dürüst olalım; çoğumuz artık internette “gezinmiyoruz”. Biz, algoritmaların bizim için özenle (ve biraz da sinsice) döşediği rayların üzerinde hareket ediyoruz. İşte tam da bu yüzden, bugün her zamankinden daha fazla Dijital Flâneur olmaya, yani “bilerek ve isteyerek kaybolmaya” ihtiyacımız var.
Sizin İçin Önerilenlerin Konforlu Hapishanesi
Sabah uyandığınızda veya kahvenizi yudumlarken elinize telefonu aldığınız o anı düşünün. Parmağınızın o refleksif kaydırma hareketi… Karşınıza çıkan içerikler rastgele mi? Asla. Hepsi, sizin daha önce beğendiklerinizin, korkularınızın veya arzularınızın matematiksel bir yansıması.
Netflix ne izleyeceğinizi, Spotify ne dinleyeceğinizi, Instagram ise neye öfkelenip neye hayran kalacağınızı sizden önce biliyor. Bu, müthiş bir konfor gibi görünebilir. Ancak analitik bir gözle baktığımızda, bu durumun bizi yankı odalarına hapsettiğini görürüz. Beklenmedik olanla karşılaşma ihtimalimiz, yani serendipity (mutlu tesadüf), neredeyse sıfıra iniyor.
Algoritmalar bize “bunu seveceksin” diyor. Oysa bir Flâneur, seveceği şeyi değil, onu şaşırtacak şeyi arar. Çünkü büyüme, konfor alanının bittiği yerde başlar.
Dijital Sokaklarda Aylaklık Etme Rehberi
Peki, bu devasa veri otoyolunda nasıl bir “aylak” olabiliriz? Algoritmaları tamamen yenmemiz imkânsız olabilir ama onları şaşırtabiliriz. İşte size kendi uyguladığım ve zihnimi berraklaştıran birkaç yöntem:
1. Rastlantısallığı Kucaklayın
Eskiden kütüphane raflarında gezerken, hiç alakamız olmayan bir kitabın sırtı dikkatimizi çekerdi. Şimdi bunu dijitalde simüle etmeliyiz. Wikipedia’nın “Rastgele Madde” (Dış Bağlantı) butonuna basmak, benim için bir tür meditasyon. Hiçbir işime yaramayacak gibi görünen “14. yüzyıl Japon seramiği” hakkındaki bir bilgi, üç gün sonra yazacağım bir yazı için ilham kaynağı olabiliyor.
2. Linklerin Tavşan Deliğine Girin
Bir makale okurken, sadece ana fikri alıp çıkmayın. Yazarın referans verdiği o mavi linklere tıklayın. O sayfalardan başka sayfalara geçin. Daha önceki yazılarımda bahsettiğim okuma alışkanlıkları gibi, derinleşmek yüzeysel taramadan çok daha tatmin edicidir. Google’ın ilk sayfasının ötesine geçmek, şehrin arka sokaklarına girmek gibidir. Gerçek hayat oradadır.
3. Bildirimleri Susturun, Merakı Açın
Baudelaire’in flâneur’ü, dikkati dağılmadan gözlem yapabilirdi. Oysa bizim cebimizde sürekli “Bana bak!” diye bağıran cihazlar var. Bildirimleri kapattığınızda, o sessizlikte kendi merakınızın sesini duyarsınız. “Şu an ne görmek istiyorum?” sorusunu algoritmaya değil, kendinize sorun.
Neden Kaybolmalıyız?
Çünkü insan zihni, doğrusal olmayan bağlantılar kurdukça gelişir. Yaratıcılık dediğimiz şey, birbiriyle alakasız görünen iki fikir arasında köprü kurabilmektir. Algoritmalar bize sadece “benzer” olanı sunar. Benzer olan güvenlidir ama sıkıcıdır.
Dijital bir flâneur olmak, verimlilik kültüne karşı bir başkaldırıdır. Bazen, hiçbir amacınız olmadan bir web sitesinde dolaşmak, saatlerce süren “verimli” bir çalışmadan daha besleyici olabilir.
Bu hafta sonu kendinize bir iyilik yapın. GPS’i kapatın, hem fiziksel hem de dijital dünyada. Bilmediğiniz bir sokağa sapın, hiç tarzınız olmayan bir blog okuyun veya rastgele bir belgesel izleyin.
Kaybolmanın o tatlı tedirginliğinde, kendinize dair yeni bir şeyler bulacaksınız. Unutmayın, ne aradığını bilen, bulduğunda şaşırmaz. Bizim şaşırmaya ihtiyacımız var.